تکنیک های طرحواره درمانی

تکنیک‌های طرحواره درمانی (Schema Therapy) که توسط جفری یانگ پایه‌گذاری شد، به بررسی الگوهای عمیق و پایدار فکری و رفتاری دوران کودکی می پردازد که به عنوان طرحواره‌ها شناخته می‌شوند. این تکنیک‌ها، از شناسایی طرحواره‌ها گرفته تا بازسازی خاطرات، کار با کودک درون، تصویرسازی ذهنی، چالش باورهای ناکارآمد و آموزش و توانمندسازی، به مراجع کمک می‌کنند تا زندگی سالم‌تر و رضایت‌بخش‌تری را تجربه کند. اگر شما نیز احساس می‌کنید که برخی از این طرحواره‌ها در زندگی‌تان تأثیر دارند و مانع رشد و پیشرفت شما می‌شوند، می‌توانید با یک درمانگر متخصص در این حوزه مشورت کنید.

قبل از خوندن مقاله می تونی pdf تکنیک های طرحواره درمانی را دریافت کنی

مراحل تکنیک‌های طرحواره درمانی

تکنیک های طرحواره درمانی ابزارهای قدرتمندی هستند که به مراجعان کمک می‌کنند تا الگوهای ناسازگار را شناسایی و تغییر دهند. با استفاده از این تکنیک‌ها، مراجع می‌تواند به خودشناسی عمیق‌تری دست یابد و راهکارهایی برای مواجهه با چالش‌های روانی خود پیدا کند.

1. شناسایی طرحواره‌ها (Schema Identification): در این تکنیک، درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا طرحواره‌های اصلی خود را که ممکن است در کودکی شکل گرفته باشند، شناسایی کند.
2. ارزیابی طرحواره‌ها (Schema Assessment): پس از شناسایی، طرحواره‌ها مورد ارزیابی قرار می‌گیرند تا شدت، فراوانی و تأثیر آن‌ها در زندگی فرد مشخص شود.
3. بازسازی خاطرات (Memory Rescripting): این تکنیک به بازنگری و تغییر خاطرات گذشته می‌پردازد تا تأثیر منفی طرحواره‌ها کاهش یابد.
4. کار با کودک درون (Working with the Inner Child): در این روش، درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا به نیازهای برآورده نشده‌ی کودک درون پاسخ دهد.
5. تکنیک‌های مواجهه (Imagery Rehearsal): در این تکنیک، مراجع با استفاده از تصویرسازی ذهنی، با موقعیت‌های استرس‌زا یا طرحواره‌برانگیز مواجه می‌شود تا واکنش‌های سالم‌تری را جایگزین کند.
6. چالش باورهای ناکارآمد (Cognitive Restructuring): این تکنیک بر تغییر باورهای ناکارآمدی که از طرحواره‌ها نشأت می‌گیرند، تمرکز دارد.
7. آموزش و توانمندسازی (Psychoeducation and Empowerment): آموزش مراجع در مورد طرحواره‌ها و تکنیک‌های مدیریت آن‌ها از اهمیت زیادی برخوردار است.
8. تکنیک‌های هیجانی (Emotional Techniques): این تکنیک‌ها شامل کار با احساسات عمیق مراجعان و کمک به آن‌ها برای تجربه و مدیریت بهتر هیجاناتشان است.
9. تکنیک‌های رفتاری (Behavioral Techniques): در این روش‌ها، به مراجع کمک می‌شود تا الگوهای رفتاری ناسالم مرتبط با طرحواره‌ها را تغییر دهد.
10. کار با روابط بین فردی (Interpersonal Techniques): تکنیک‌هایی که به بهبود روابط بین فردی مراجع کمک می‌کنند و به کاهش تأثیر طرحواره‌ها در این روابط می‌پردازند.

۱- شناسایی طرحواره‌ها (Schema Identification)

یکی از تکنیک‌های طرحواره درمانی، شناسایی طرحواره‌ها است. این تکنیک به مراجع کمک می‌کند تا الگوهای فکری، احساسی و رفتاری ناسازگاری که از دوران کودکی شکل گرفته‌اند و بر زندگی حال حاضر آن‌ها تأثیر می‌گذارند را شناسایی کند. این الگوهای ناسازگار، که به آن‌ها طرحواره گفته می‌شود، مانند نقشه‌هایی هستند که ما از خود و جهان پیرامونمان داریم. این نقشه‌ها ممکن است در کودکی، به دلیل تجربیات دردناک یا نیازهای برآورده نشده، شکل بگیرند و در بزرگسالی، به مشکلات مختلفی مانند افسردگی، اضطراب و مشکلات روابط بین‌فردی منجر شوند.

درمانگر با استفاده از تکنیک‌های مختلف به مراجع کمک می‌کند تا طرحواره‌های خود را شناسایی کند. این تکنیک‌ها عبارتند از:

• مصاحبه‌های عمیق: درمانگر با پرسیدن سوالات دقیق و باز، به مراجع کمک می‌کند تا به عمق تجربیات گذشته خود بپردازد و الگوهای تکراری در افکار، احساسات و رفتارهای خود را شناسایی کند.
• پرسشنامه‌ها: پرسشنامه‌های مختلفی برای شناسایی طرحواره‌ها وجود دارد که به مراجع کمک می‌کند تا به صورت خودکار به ارزیابی طرحواره‌های خود بپردازد.
• بررسی الگوهای تکراری زندگی: درمانگر به همراه مراجع، الگوهای تکراری در روابط، شغل، و سایر جنبه‌های زندگی او را بررسی می‌کند تا به ریشه‌های این الگوها پی ببرد.

مثالی از شناسایی طرحواره

فرض کنید فردی همیشه احساس می‌کند که در روابط خود نادیده گرفته می‌شود و به اندازه کافی مورد توجه قرار نمی‌گیرد. این فرد ممکن است طرحواره «طرد شدن» را داشته باشد. این طرحواره به این معنی است که این فرد معتقد است که دیگران او را دوست ندارند، به او اهمیت نمی‌دهند و در نهایت او را ترک خواهند کرد. این باور می‌تواند ریشه در تجربیات کودکی این فرد داشته باشد، مانند اینکه در کودکی به اندازه کافی مورد توجه والدین قرار نگرفته باشد.

۲-تکنیک های طرحواره درمانی و کار با روابط بین فردی 

یکی از تکنیک های طرحواره درمانی، بهبود کیفیت روابط بین‌فردی (Interpersonal Techniques) است. ما انسان‌ها موجوداتی اجتماعی هستیم و روابط ما با دیگران تأثیر عمیقی بر کیفیت زندگی‌مان دارد. در طرحواره درمانی، تکنیک‌های ویژه‌ای برای کار با روابط بین‌فردی وجود دارد که به مراجع کمک می‌کند تا الگوهای ناسازگار ارتباطی خود را شناسایی کرده و روابط سالم‌تری را تجربه کند.

تکنیک‌های کار با روابط بین‌فردی در طرحواره درمانی

در این تکنیک طرحواره درمانی، از روش های مختلفی برای بهبود روابط بین‌فردی استفاده می‌شود. برخی از این تکنیک‌ها عبارتند از:

• شناسایی الگوهای ناسازگار: درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا الگوهای تکراری در روابط خود را شناسایی کند. این الگوها ممکن است شامل اجتناب از صمیمیت، کنترل کردن دیگران، یا انتقاد بیش از حد از خود باشد.
• بازنگری روابط گذشته: مراجع با مرور روابط گذشته خود، به درک بهتری از تأثیر طرحواره‌ها بر روابطش می‌رسد.
• تمرین مهارت‌های ارتباطی: درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا مهارت‌های ارتباطی مؤثری مانند گوش دادن فعال، بیان احساسات به شیوه‌ای مؤثر و حل تعارض را بیاموزد.
• نقش‌آفرینی: مراجع در نقش‌آفرینی‌ها، فرصت تمرین مهارت‌های جدید ارتباطی را پیدا می‌کند و می‌تواند واکنش‌های دیگران را در موقعیت‌های مختلف مشاهده کند.
• تکالیف بین جلسات: درمانگر ممکن است تکالیفی را به مراجع بدهد تا در روابط واقعی خود، مهارت‌های جدید را تمرین کند.

مثالی از کاربرد این تکنیک‌ طرحواره درمانی 

فرض کنید فردی طرحواره «بی‌ارزشی» دارد. این فرد ممکن است در روابط خود همیشه احساس کند که شایسته عشق و توجه نیست و به همین دلیل، از بیان نیازهای خود و ایجاد صمیمیت با دیگران اجتناب کند. در طرحواره درمانی، درمانگر به این فرد کمک می‌کند تا این باور نادرست را به چالش بکشد و مهارت‌های ارتباطی خود را بهبود بخشد. برای مثال، مراجع ممکن است در جلسات درمان، تمرین کند که نیازهای خود را به طور واضح و مستقیم به دیگران بیان کند.

۳- ارزیابی طرحواره‌ها (Schema Assessment)

پس از آنکه طرحواره‌های اصلی فرد شناسایی شدند، گام بعدی، ارزیابی دقیق آن‌هاست. این تکنیک طرحواره درمانی، مانند تهیه نقشه راهی برای درمان است که به درمانگر کمک می‌کند تا نقاط قوت و ضعف مراجع را مشخص کرده و بهترین استراتژی درمانی را انتخاب کند. چرا ارزیابی طرحواره‌ها مهم است؟

• اولویت‌بندی طرحواره‌ها: با ارزیابی دقیق، درمانگر می‌تواند طرحواره‌هایی که بیشترین تأثیر منفی را بر زندگی مراجع دارند را شناسایی کرده و اولویت‌بندی کند.
• تعیین شدت و فراوانی: ارزیابی به درمانگر کمک می‌کند تا شدت و فراوانی بروز هر طرحواره را در زندگی مراجع مشخص کند. به عنوان مثال، طرحواره “رهاشدگی” در یک فرد ممکن است به صورت گاه به گاه و در موقعیت‌های خاص بروز کند، در حالی که در فرد دیگری به صورت مداوم و در اکثر موقعیت‌های زندگی وجود داشته باشد.
• سنجش تأثیر طرحواره‌ها: با ارزیابی، می‌توان تأثیر هر طرحواره را بر جنبه‌های مختلف زندگی مراجع، مانند روابط، شغل و سلامت روانی، سنجید.

مثال تکنیک طرحواره درمانی “رهاشدگی”

فردی که به شدت از تنها ماندن می‌ترسد، احتمالاً طرحواره “رهاشدگی” بسیار فعالی دارد. این فرد ممکن است در روابط خود به شدت وابسته باشد، از هرگونه جدایی هراسد و دائماً نگران از دست دادن عزیزانش باشد. با ارزیابی دقیق، می‌توان فهمید که این طرحواره تا چه اندازه در زندگی روزمره این فرد اختلال ایجاد می‌کند و چه عواقب منفی برای او به دنبال دارد.

۴- تکنیک طرحواره درمانی و بازسازی خاطرات

یکی از تکنیک‌های طرحواره درمانی قدرتمند، بازسازی خاطرات (Memory Rescripting) است. این تکنیک بر پایه این اصل استوار است که خاطرات ما، به ویژه خاطرات دوران کودکی، نقش مهمی در شکل‌گیری طرحواره‌های ما ایفا می‌کنند. با تغییر روایت این خاطرات، می‌توانیم بر باورهای نادرست و احساسات منفی که بر اساس آن‌ها شکل گرفته‌اند، غلبه کنیم.

چگونه بازسازی خاطرات انجام می‌شود؟

در این تکنیک طرحواره درمانی، درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا به خاطراتی که در آن‌ها طرحواره‌های ناسازگار فعال شده‌اند، بازگردد. سپس، مراجع با کمک تکنیک‌های مختلف تصور، این خاطرات را به گونه‌ای دیگر تجربه می‌کند. به جای اینکه احساسات دردناک و ناامیدی را تجربه کند، می‌تواند تصور کند که در آن موقعیت، حمایت، عشق و توجهی را که نیاز داشته، دریافت کرده است.

مثال: بازسازی خاطره طرد شدن

فرض کنید فردی در کودکی تجربه طرد شدن از سوی والدین خود را داشته است. این تجربه ممکن است باعث شکل‌گیری طرحواره «طرد شدن» در او شده باشد. در بازسازی خاطره، این فرد می‌تواند تصور کند که در آن موقعیت، والدینش به او نزدیک شده‌اند، او را در آغوش گرفته‌اند و به او اطمینان داده‌اند که دوستش دارند. با تکرار این تمرین، این فرد می‌تواند باورهای نادرست خود در مورد طرد شدن را به چالش بکشد و احساس امنیت بیشتری را تجربه کند.

۵- تکنیک کار با کودک درون

در میان تکنیک های طرحواره درمانی، در تکنیک کار با کودک درون (Working with the Inner Child)، درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا با بخش آسیب‌پذیر درون خود ارتباط برقرار کند. این کار ممکن است از طریق تکنیک‌های مختلفی مانند:

تصور و تجسم: مراجع می‌تواند تصور کند که در حال صحبت کردن با کودک درون خود است و به او اطمینان می‌دهد که او را دوست دارد و از او حمایت می‌کند.
نوشتن نامه: مراجع می‌تواند نامه‌ای به کودک درون خود بنویسد و در آن احساسات و نیازهای خود را بیان کند.
نقاشی و هنر درمانی: از طریق نقاشی و هنر، مراجع می‌تواند احساسات و تجربیات خود را به صورت بصری بیان کند.مثال: فردی که احساس نادیده گرفته شدن داشته است

فرض کنید فردی در کودکی احساس می‌کرده که والدینش به اندازه کافی به او توجه نمی‌کردند. این فرد ممکن است در بزرگسالی نیز احساس کند که مورد توجه قرار نمی‌گیرد و به اندازه کافی ارزشمند نیست. در کار با کودک درون، این فرد می‌تواند با کودک درون خود ارتباط برقرار کند و به او بگوید که اکنون او را می‌بیند، دوستش دارد و به نیازهایش اهمیت می‌دهد.

۶- تکنیک‌های طرحواره درمانی و تصویرسازی ذهنی

یکی از تکنیک‌های طرحواره درمانی بسیار موثر تصویرسازی ذهنی است. در این تکنیک، مراجع با استفاده از قدرت ذهن خود، موقعیت‌های مختلفی را تصور می‌کند. این موقعیت‌ها می‌توانند موقعیت‌های استرس‌زا، ترسناک یا حتی موقعیت‌هایی باشند که طرحواره‌های ناسازگار را فعال می‌کنند. هدف از این تمرین، این است که مراجع بتواند واکنش‌های سالم‌تری را در این موقعیت‌ها جایگزین کند.

چگونه تصویرسازی ذهنی انجام می‌شود؟

در این تکنیک، درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا یک موقعیت خاص را به طور دقیق در ذهن خود تجسم کند. سپس، مراجع تصور می‌کند که چگونه در این موقعیت واکنش نشان می‌دهد. با تمرین مداوم، مراجع می‌تواند واکنش‌های خود را تغییر داده و به تدریج ترس‌ها و نگرانی‌های خود را کاهش دهد.

مثالی از تصویرسازی ذهنی

فرض کنید فردی از صحبت کردن در جمع بسیار ترس دارد. در این حالت، درمانگر می‌تواند از او بخواهد که خود را در حال ارائه یک سخنرانی در جمع تصور کند. در ابتدا، مراجع ممکن است احساس اضطراب و ترس شدید کند. اما با تمرین مداوم، می‌تواند تصور کند که به آرامی صحبت می‌کند، به سوالات پاسخ می‌دهد و احساس آرامش دارد.

۷-چالش باورهای ناکارآمد

باورهای ناکارآمد (Cognitive Restructuring)، اغلب ریشه در طرحواره‌های ما دارند. این باورها، مانند فیلترهایی هستند که ما از طریق آن‌ها به جهان نگاه می‌کنیم. اگر این فیلترها منفی باشند، همه چیز را به رنگ تیره و تار می‌بینیم. به عنوان مثال، فردی که باور دارد «من هرگز به اندازه کافی خوب نیستم»، ممکن است در هر موقعیتی به دنبال نشانه‌هایی برای تأیید این باور باشد.

چگونه باورهای ناکارآمد را به چالش می‌کشیم؟

در این تکنیک، درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا:

باورهای ناکارآمد را شناسایی کند: مراجع به این آگاهی می‌رسد که چه افکاری به طور مداوم در ذهن او تکرار می‌شوند و باعث ایجاد احساسات منفی می‌شوند.
شواهدی برای یا علیه این باورها بیابد: مراجع به دنبال شواهدی می‌گردد که نشان دهد این باورها واقعاً درست هستند یا خیر.
باورهای جایگزین پیدا کند: مراجع به جای باورهای ناکارآمد، باورهای واقع‌بینانه‌تر و مثبت‌تری را جایگزین می‌کند.

مثالی از چالش باورهای ناکارآمد

فرض کنید فردی باور دارد که «من همیشه شکست می‌خورم». درمانگر ممکن است از او بخواهد که لیستی از موفقیت‌های خود را تهیه کند. با دیدن این لیست، مراجع متوجه می‌شود که این باور کاملاً درست نیست و او در بسیاری از موقعیت‌ها موفق بوده است.

۸- آموزش و توانمندسازی مراجع

یکی از پایه‌های اصلی طرحواره درمانی، آموزش و توانمندسازی مراجع (Psychoeducation and Empowerment) است. به عبارت دیگر، درمانگر به مراجع کمک می‌کند تا در مورد طرحواره‌ها، چگونگی شکل‌گیری آن‌ها، تأثیراتشان بر زندگی و مهم‌تر از همه، راه‌های مقابله با آن‌ها، اطلاعات کافی کسب کند.

چرا آموزش و توانمندسازی مهم است؟

افزایش آگاهی: با شناخت دقیق طرحواره‌ها، مراجع می‌تواند به ریشه مشکلات خود پی ببرد و درک عمیق‌تری از خود پیدا کند.
کاهش احساس درماندگی: دانستن اینکه مشکلات ریشه در الگوهای فکری و رفتاری خاصی دارند، به مراجع احساس کنترل و توانایی تغییر می‌دهد.
افزایش انگیزه برای تغییر: با آگاهی از مزایای تغییر، مراجع انگیزه بیشتری برای انجام تمرینات درمانی و ایجاد تغییرات پایدار پیدا می‌کند.
مهارت‌های مقابله‌ای: آموزش تکنیک‌های مختلف مقابله با طرحواره‌ها، به مراجع ابزارهایی برای مدیریت بهتر موقعیت‌های چالش‌برانگیز می‌دهد.

مثال: آموزش در مورد طرحواره “بی‌ارزشی”

فرض کنید فردی طرحواره “بی‌ارزشی” دارد. درمانگر به او توضیح می‌دهد که این طرحواره به معنای باور کردن این است که او به اندازه کافی خوب نیست و لیاقت عشق و توجه را ندارد. سپس، درمانگر به او کمک می‌کند تا موقعیت‌هایی را شناسایی کند که در آن‌ها این باور تقویت می‌شود. در نهایت، درمانگر به او تکنیک‌هایی مانند تأیید خود و تمرین مهربانی با خود را آموزش می‌دهد تا بتواند این باور را به چالش بکشد.

۹- تکنیک‌های هیجانی

یکی از کلیدی ترین تکنیک های طرحواره درمانی، کار با هیجانات (Emotional Techniques) است. این رویکرد بر این باور است که بسیاری از مشکلات روانشناختی ریشه در هیجانات سرکوب شده، نادیده گرفته شده یا نادرست مدیریت شده دارند. تکنیک‌های هیجانی در طرحواره درمانی به مراجعین کمک می‌کنند تا به اعماق احساسات خود نفوذ کنند، آن‌ها را بهتر درک کنند و به شیوه‌ای سالم‌تر با آن‌ها برخورد کنند.

چرا تکنیک‌های هیجانی مهم هستند؟
ارتباط با کودک درون: بسیاری از هیجانات ریشه در تجربیات دوران کودکی دارند. با کار بر روی این هیجانات، مراجع می‌تواند به نیازهای برآورده نشده کودکی درون خود پی ببرد.
کاهش علائم: بسیاری از علائم اختلالات روانشناختی مانند اضطراب و افسردگی، با هیجانات منفی مرتبط هستند. با مدیریت بهتر هیجانات، این علائم نیز کاهش می‌یابد.
بهبود روابط: درک و مدیریت بهتر هیجانات به مراجع کمک می‌کند تا روابط سالم‌تری با دیگران برقرار کند.
افزایش خودآگاهی: تکنیک‌های هیجانی به مراجع کمک می‌کنند تا به خودآگاهی بیشتری دست یابد و الگوهای رفتاری خود را بهتر بشناسد.

۱۰-تکنیک‌های رفتاری در طرحواره درمانی

یکی از پایه‌های تکنیک های طرحواره درمانی، تغییر الگوهای رفتاری ناسالم (Behavioral Techniques) است که از طرحواره‌ها نشأت می‌گیرند. تکنیک‌های رفتاری در این روش درمانی، به مراجع کمک می‌کنند تا رفتارهای جدید و سازنده‌ای را جایگزین رفتارهای قدیمی و خودویرانگر کنند.

چرا تکنیک‌های رفتاری مهم هستند؟

تثبیت تغییرات: با تغییر رفتار، تغییرات شناختی و هیجانی نیز پایدارتر می‌شوند.
افزایش اعتماد به نفس: موفقیت در تغییر رفتار، به مراجع احساس توانایی و اعتماد به نفس می‌دهد.
تقویت مهارت‌های زندگی: این تکنیک‌ها به مراجع کمک می‌کنند تا مهارت‌های زندگی مهمی مانند مدیریت استرس، حل مسئله و ارتباط مؤثر را بیاموزد.
شکستن چرخه‌های معیوب: با تغییر رفتار، مراجع می‌تواند چرخه‌های تکراری و خودویرانگری را بشکند.

مثال‌هایی از تکنیک‌های رفتاری در طرحواره درمانی

تمرین‌های مواجهه: مراجع به تدریج با موقعیت‌هایی که باعث ایجاد اضطراب یا ترس می‌شوند، مواجه می‌شود.
مدیریت استرس: مراجع تکنیک‌هایی مانند تنفس عمیق، مدیتیشن و ورزش را برای مدیریت استرس یاد می‌گیرد.
مهارت‌های ارتباطی: مراجع مهارت‌های ارتباطی مؤثر را تمرین می‌کند تا بتواند نیازهای خود را بهتر بیان کند.
حل مسئله: مراجع روش‌های مختلف حل مسئله را یاد می‌گیرد تا بتواند با چالش‌های زندگی به صورت سازنده‌تری برخورد کند.
تغییر الگوهای اجتنابی: مراجع به تدریج از اجتناب از موقعیت‌های ترسناک یا دشوار دست می‌کشد.